ನಂಜನಗೂಡು ಕಾವೇರಿ ನದಿಯ ಉಪನದಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಂದಾದ ಕಪಿಲಾ ಅಥವಾ ಕಬಿನಿ ನದಿಯ ಬಲದಂಡೆಯಲ್ಲಿದೆ. ಗರಲಪುರಿ ಎಂದೂ ಕರೆಯಲ್ಪಡುವ ನಂಜನಗೂಡು ಬೃಹತ್ ನಂಜುಂಡೇಶ್ವರ ಅಥವಾ ಶ್ರೀಕಂಠೇಶ್ವರ ದೇವಸ್ಥಾನದಿಂದಾಗಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧವಾಗಿದೆ. ನಂಜುಂಡ ಎಂಬ ಹೆಸರನ್ನು ಹಾಲಾಹಲ ಅಥವಾ ವಿಷವನ್ನು ಸೇವಿಸಿದ ಶಿವ ಎಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಈ ನಂಜುಂಡನೇ ಅದನ್ನು ಜೀರ್ಣಿಸಿಕೊಳ್ಳುವ ಮೂಲಕ ವಿಷಕಂಠ ಅಥವಾ ಶ್ರೀಕಂಠನಾದನು.
ಹೀಗಾಗಿ ದೇವರನ್ನು ನಂಜುಂಡೇಶ್ವರ ಮತ್ತು ಶ್ರೀಕಂಠೇಶ್ವರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ . ಆತನು ತನ್ನ ಭಕ್ತರ ರೋಗಗಳನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸುವವನೆಂದು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ಮುಸ್ಲಿಂ ದೊರೆ ಹೈದರ್ ಅಲಿಖಾನ್ ಅವರು ನಂಜುಂಡ ದೇವರಲ್ಲಿ ಬಲವಾದ ನಂಬಿಕೆಯನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು ಮತ್ತು ದೇವಾಲಯದ ಪವಿತ್ರ ನೀರನ್ನು ನೀಡುವುದರ ಮೂಲಕ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿಯ ಆನೆಯ ಕಣ್ಣಿನ ಕಾಯಿಲೆಯನ್ನು ಗುಣಪಡಿಸಿದ ಕಾರಣ ಅವನನ್ನು ‘ಹಕೀಮ್ ನಂಜುಂಡ’ ಎಂದು ಕರೆದರು.
ಈ ಸ್ಥಳವನ್ನು ದಕ್ಷಿಣದ ದಕ್ಷಿಣ ಕಾಶಿ ಅಥವಾ ವಾರಣಾಸಿ ಎಂದು ಕರೆಯಲಾಗುತ್ತದೆ . ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಇಬ್ಬರೂ ಈ ದೇವಾಲಯದೊಂದಿಗೆ ನಿಕಟ ಸಂಬಂಧವನ್ನು ಹೊಂದಿದ್ದರು.
ಪುರಾಣಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಋಷಿ ಗೌತಮನು ಶಿವನ ವಿಗ್ರಹ ರೂಪವಾದ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸಿದನು. ಪಟ್ಟಣದ ಸಮೀಪದಲ್ಲಿ ಕಪಿಲಾ ಮತ್ತು ಗುಂಡ್ಲು ನದಿಗಳು ಸೇರುವ ಸಂಗಮವಿದೆ. ಅಲ್ಲಿ ಪರಶುರಾಮ ಕ್ಷೇತ್ರ ಎಂದು ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ, ಅಲ್ಲಿ ಪರಶುರಾಮನು ತನ್ನ ತಾಯಿಯ ಶಿರಚ್ಛೇದನ ಪಾಪಕ್ಕೆ ಪ್ರಾಯಶ್ಚಿತ್ತ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದಾನೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಚೂರ್ಣಾವತಿ ಎಂಬ ಹೊಳೆಯಲ್ಲಿ ಗುಂಡ್ಲು ಅಥವಾ ಕೌಂಡಿನ್ಯ ನದಿ. ಪರಶುರಾಮ ದೇವಾಲಯ ಮಾರುತಿಯ ದೇವಾಲಯಗಳು ಮತ್ತು ಹೊಸದಾಗಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾದ ಬಸವೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ಭೇಟಿ ನೀಡಲು ಕೆಲವು ಪ್ರಮುಖ ಸ್ಥಳಗಳಾಗಿವೆ.
:: ದೇವಾಲಯದ ಇತಿಹಾಸ ::
ಸ್ಥಳೀಯ ದಂತಕಥೆಗಳ ಪ್ರಕಾರ, ಋಷಿ ಗೌತಮ ಈ ಪ್ರದೇಶದಲ್ಲಿ ಲಿಂಗವನ್ನು ಸ್ಥಾಪಿಸುವ ಮೂಲಕ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಅಡಿಪಾಯ ಹಾಕಿದರು. 9 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ, ಗಂಗರು ಚಿಕ್ಕದಾದ, ಚೌಕಾಕಾರದ ಗರ್ಭಗೃಹವನ್ನು ನಿರ್ಮಿಸಿದರು. ಹೊಯ್ಸಳ ಸ್ತಂಭಗಳು 13 ನೇ ಶತಮಾನಕ್ಕೆ ಹಿಂದಿನದಾಗಿದೆ ಹಾಗೆಯೇ ನೃತ್ಯ ಗಣಪತಿ ಪ್ರತಿಮೆಯೂ ಇದೆ.
ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪಿಗಳು ಪಾರ್ವತಿ ಮತ್ತು ನಾರಾಯಣ ದೇವಾಲಯಗಳೊಂದಿಗೆ ದೇವಾಲಯದ ರಚನೆಯನ್ನು ಸೇರಿಸಿದರು. ಮುಖ್ಯ ಗಾರೆ ಶಿಕಾರ ಕೂಡ ಈ ಅವಧಿಗೆ ಸೇರಿದೆ. 9 ಅಂತಸ್ತಿನ ಎತ್ತರದ ದ್ರಾವಿಡ ಮಾದರಿಯ ಗೋಪುರವನ್ನು ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ III ರ ರಾಣಿ ದೇವಜಮ್ಮಣ್ಣಿ ಅವರು 1849 ರಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಿದರು.
ಮತ್ತೊಂದು ಪ್ರಮುಖ ಆಕರ್ಷಣೆ ದೇವಾಲಯದ ಸಂಕೀರ್ಣದಲ್ಲಿರುವ ಎತ್ತರದ ಕಲ್ಲಿನ ಬುಲ್ ಅನ್ನು 1644 ರಲ್ಲಿ ದಳವಾಯಿ ವಿಕ್ರಮರಾಯ ನಿರ್ಮಿಸಿದನು. ಹೈದರ್ ಅಲಿ ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ಕೂಡ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಕೊಡುಗೆಗಳನ್ನು ನೀಡಿದ್ದಾರೆ.
ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನನ ಆನೆಗೆ ಹಕೀಮನಿಂದ ಚಿಕಿತ್ಸೆ ಸಿಗದ ಕಣ್ಣಿನ ಬಾಧೆ ಬಂದಾಗ ಅವನು ಶ್ರೀ ನಂಜುಂಡೇಶ್ವರನನ್ನು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದನು ಎಂದು ನಂಬಲಾಗಿದೆ. ಆನೆಯ ಕಣ್ಣು ವಾಸಿಯಾಯಿತು ಮತ್ತು ಟಿಪ್ಪು ಸುಲ್ತಾನ್ ದೇವರಿಗೆ ಪಚ್ಚೆ ಹಸಿರು ಲಿಂಗವನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದರು.
:: ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ::
ಶ್ರೀಕಂಠೇಶ್ವರ ದೇವಾಲಯವು ವಿವಿಧ ಕಾಲದ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪ ಶೈಲಿಗಳನ್ನು ಗುರುತಿಸಬಹುದು. ಒಟ್ಟಾರೆಯಾಗಿ ಇದು ದ್ರಾವಿಡ ಶೈಲಿಯ ವಾಸ್ತುಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಅನುಸರಿಸುತ್ತದೆ. ಗರ್ಬಾ ಗೃಹವನ್ನು ಚೋಳರು ಅಥವಾ ಗಂಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ನಿರ್ಮಿಸಲಾಯಿತು. ಮುಂಭಾಗದ ಮಂಟಪವನ್ನು 13 ನೇ ಶತಮಾನದಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು.
ನಿರ್ಮಾಣದ ಮುಂದಿನ ಹಂತವು ವಿಜಯನಗರ ಕಾಲದಲ್ಲಿ ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಗಾರೆ ಶಿಕಾರವನ್ನು ಸೇರಿಸಿದಾಗ ಸಂಭವಿಸಿತು. ಇಟ್ಟಿಗೆ ಮತ್ತು ಗಾರೆ ಗೋಪುರವನ್ನು 1845 ರಲ್ಲಿ ಸೇರಿಸಲಾಯಿತು. ಈ ಗೋಪುರವು 120 ಅಡಿ ಎತ್ತರ ಮತ್ತು 7 ಹಂತಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. 7 ಚಿನ್ನದ ಲೇಪಿತ ಕಳಸಗಳು ಗೋಪುರದ ಮೇಲೆ ನಿಂತಿವೆ. ಈ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಕಳಸವು ಸುಮಾರು 10 ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದೆ.
ಪ್ರಾಕಾರವು ಹಲವಾರು ಗೂಡುಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ, ಅದು ಶಿವನ ವಿವಿಧ ರೂಪಗಳಲ್ಲಿ 122 ಚಿತ್ರಗಳನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ. ಗಣಪತಿ ಸಪ್ತಮಾತೃಕೆ ಮತ್ತು ಇತರ ದೇವತೆಗಳು ಇವೆ.
ಶೈವ ಶಿಲ್ಪಗಳು ವಿಶೇಷ ಉಲ್ಲೇಖಕ್ಕೆ ಅರ್ಹವಾಗಿವೆ. ಈ ಶಿಲ್ಪಗಳನ್ನು ಕಲ್ಲು ಮತ್ತು ಲೋಹದಿಂದ ರಚಿಸಲಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಶಿವನನ್ನು ವಿವಿಧ ಭಂಗಿಗಳಲ್ಲಿ ತೋರಿಸಲಾಗಿದೆ.
ದೇವಾಲಯವು ಕೃಷ್ಣರಾಜ ಒಡೆಯರ್ III ಮತ್ತು ಅವರ ನಾಲ್ಕು ಹೆಂಡತಿಯರ ಕಲ್ಲಿನ ಶಿಲ್ಪವನ್ನು ಸಹ ಹೊಂದಿದೆ. ಅವರು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಬೆಳ್ಳಿ ಕುದುರೆ ಮತ್ತು 2 ಮರದ ರಥಗಳನ್ನು ಉಡುಗೊರೆಯಾಗಿ ನೀಡಿದರು.
:: ಉತ್ಸವಗಳು ::
ದೇವಾಲಯವು ಅನೇಕ ಧಾರ್ಮಿಕ ಹಬ್ಬಗಳ ಕೇಂದ್ರ ಬಿಂದುವಾಗಿದೆ. ವಾರ್ಷಿಕ ಪಂಚಮಹಾ ರಥೋತ್ಸವವು ಶ್ರೀವೈಷ್ಣವ ಮತ್ತು ವೈಷ್ಣವ ಎರಡೂ ಪಂಥಗಳ ಭಕ್ತರನ್ನು ಒಟ್ಟುಗೂಡಿಸುತ್ತದೆ. 5 ರಥಗಳೊಂದಿಗೆ ಮೆರವಣಿಗೆ ಈ ಉತ್ಸವದ ಪ್ರಮುಖವಾಗಿದೆ.
ಈ ಐದು ರಥಗಳಲ್ಲಿ ಗಣಪತಿ ರಥವು ಮೊದಲನೆಯದು. ಅದರ ನಂತರ ಚಂಡಿಕೇಶ್ವರ ರಥ ಗೌತಮ ರಥ ಸುಬ್ರಹ್ಮಣ್ಯ ರಥ ಕೊನೆಯದಾಗಿ ಪಾರ್ವತಿ ರಥ ಇವೆ. ಗೌತಮ ರಥವು ಸುಮಾರು 90 ಅಡಿ ಎತ್ತರವಿದೆ.
ಮಹಾಶಿವರಾತ್ರಿ ಹಬ್ಬದ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಭಕ್ತರು ದೇವಾಲಯಕ್ಕೆ ಭೇಟಿ ನೀಡುವ ಮೊದಲು ಕಪಿಲಾ ನದಿಯಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡುತ್ತಾರೆ.
ತಲುಪುವುದು ಹೇಗೆ ?
ರೈಲು ಮೂಲಕ ನಂಜನಗೂಡು ರೈಲು ನಿಲ್ದಾಣವು ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹತ್ತಿರದ ನಿಲ್ದಾಣವಾಗಿದೆ ಮತ್ತು ಕೇವಲ 12 ನಿಮಿಷಗಳ ನಡಿಗೆಯಾಗಿದೆ.
ರಸ್ತೆ ಮೂಲಕ ನಂಜನಗೂಡಿಗೆ ಸಮೀಪದ ಬೊಕ್ಕಳ್ಳಿ ಮೂಡಹಳ್ಳಿ ಹುಳಿಮಾವು ಮತ್ತು ಹದಿನಾರು ಮುಂತಾದ ಸ್ಥಳಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಂಪರ್ಕ ಕಲ್ಪಿಸುವ ಹಲವಾರು ಸ್ಥಳೀಯ ಬಸ್ಗಳಿವೆ.
